اوراق قرضه چیست؟ هر آنچه باید درباره اوراق بدهی بدانید

آیا می‌توان بدون خرید سهام، از بازار سرمایه سود کسب کرد و در عین حال ریسک کمتری را پذیرفت؟ اوراق قرضه (Bond) یا اوراق بدهی یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأمین مالی در بازارهای مالی هستند که به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهند در ازای پرداخت مبلغی مشخص، سود دوره‌ای دریافت کرده و در سررسید، اصل سرمایه خود را پس بگیرند. البته برای انتخاب یک اوراق مناسب، تنها دانستن نرخ سود کافی نیست؛ بلکه باید با مفاهیمی مانند بازده، ریسک، نرخ کوپن و بازده تا سررسید (YTM) نیز آشنا باشید. در ادامه این مقاله، اوراق قرضه را به زبان ساده معرفی می‌کنیم و نحوه محاسبه بازده و ریسک آن را همراه با مثال بررسی خواهیم کرد.

اوراق قرضه چیست؟

اوراق قرضه (Bond) یکی از ابزارهای تأمین مالی در بازارهای مالی است که به دولت‌ها، شرکت‌ها یا سایر نهادها امکان می‌دهد برای اجرای پروژه‌ها یا تأمین سرمایه موردنیاز خود، از سرمایه‌گذاران وام دریافت کنند. در مقابل، منتشرکننده اوراق متعهد می‌شود در بازه‌های زمانی مشخص سودی از پیش تعیین‌شده به دارندگان اوراق پرداخت کند و در تاریخ سررسید نیز اصل سرمایه را بازگرداند.

به عبارت دیگر انتشار اوراق قرضه یکی از مهم‌ترین روش‌های تأمین مالی از طریق بدهی (Debt Financing) است. در این روش، شرکت برای تأمین منابع موردنیاز خود، اوراقی با ارزش اسمی (Face Value) مشخص را منتشر کرده و آن‌ها را به سرمایه‌گذاران می‌فروشد. هر ورقه درواقع نشان‌دهنده یک واحد از وام است که سرمایه‌گذار به شرکت می‌دهد.

برای مثال فرض کنید یک شرکت قصد دارد جهت خرید تجهیزات جدید یا اصلاح ساختار مالی خود، مبلغ ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال را تأمین کند. شرکت می‌تواند این مبلغ را با انتشار ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ واحد اوراق قرضه با ارزش اسمی ۱۰۰۰ ریال انجام دهد. سرمایه‌گذاران با خرید این اوراق، سرمایه خود را در اختیار شرکت قرار می‌دهند و در مقابل، شرکت در حکم بدهکار به دارندگان اوراق (Bondholders) خواهد بود.

هر اوراق قرضه دارای نرخ بهره مشخص (Coupon Rate) است. این نرخ همان بهره‌ای است که شرکت در بازه‌های زمانی تعیین‌شده، تحت عنوان پرداخت کوپن (Coupon Payment) به دارندگان اوراق پرداخت می‌کند. مبلغ کوپن معمولاً از رابطه زیر محاسبه می‌شود و نشان‌دهنده درآمد ثابت سرمایه‌گذار از نگهداری اوراق قرضه است.

C = P_n * r

C: مبلغ کوپن قرضه                              P_n: ارزش اسمی قرضه                          r: نرخ بهره قرضه

اوراق قرضه دارای سررسید (عمر محدود) هستند که همان مدتی است که شرکت تامین مالی انجام می‌دهد. در پایان عمر (سررسید) اوراق قرضه، شرکت ناشر مبلغ اسمی (اصل وام) را به ازای هر ورقه برای دارندگان قرضه واریز می‌کند. با توجه به مطالب بالا، نتیجه می‌شود که اوراق قرضه دارای دو جریان نقدی آتی هستند:

کوپن‌ها بسته به شرایط قرضه در تاریخ‌های معین (3، 6 یا 12 ماه) برای دارندگان واریز و همچنین ارزش اسمی در تاریخ سررسید پرداخت می‌شود.

از دید سرمایه‌گذار، خرید اوراق قرضه به معنای مشارکت در مالکیت یک شرکت نیست؛ بلکه به معنای اعطای وام به ناشر اوراق است. به همین دلیل، اوراق قرضه معمولاً نسبت به سهام نوسان کمتری دارند و برای افرادی که به دنبال درآمدی نسبتاً پایدار هستند، گزینه‌ای مناسب محسوب می‌شوند.

در ایران، به دلیل ملاحظات شرعی، ابزارهایی مانند اوراق بدهی، اوراق مشارکت، صکوک، اسناد خزانه اسلامی (اخزا) و سایر اوراق مبتنی بر عقود اسلامی جایگزین اوراق قرضه متداول شده‌اند، اما عملکرد اقتصادی آن‌ها شباهت زیادی به اوراق قرضه دارد.

انواع اوراق قرضه

اوراق قرضه را می‌توان بر اساس ناشر، نحوه پرداخت سود و ساختار آن‌ها به انواع مختلفی تقسیم کرد. مهم‌ترین دسته‌بندی شامل اوراق دولتی، اوراق شرکتی و اوراق شهرداری است. اوراق دولتی معمولاً کم‌ریسک‌تر هستند، زیرا دولت بازپرداخت اصل و سود آن‌ها را تضمین می‌کند؛ در حالی که اوراق شرکتی معمولاً سود بیشتری ارائه می‌دهند اما ریسک بالاتری نیز دارند.

از نظر نحوه پرداخت سود نیز برخی اوراق دارای نرخ سود ثابت هستند و برخی دیگر سود شناور دارند که با تغییر نرخ‌های بازار تغییر می‌کند. همچنین اوراق بدون کوپن وجود دارند که سود دوره‌ای پرداخت نمی‌کنند و سرمایه‌گذار از اختلاف قیمت خرید و ارزش اسمی در سررسید سود کسب می‌کند. شناخت انواع اوراق قرضه به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند متناسب با اهداف مالی، میزان ریسک‌پذیری و افق سرمایه‌گذاری خود، گزینه مناسب‌تری را انتخاب کنند. در ادامه با انواع اوراق قرضه آشنا شوید.

• اوراق قرضه با سررسید محدود: این نوع اوراق دارای سررسید مشخصی هستند که در زمان انتشار و عرضه اعلام می‌شوند و در زمان سررسید، مبلغ ارزش اسمی به سرمایه‌گذاران عودت می‌شود.
• اوراق قرضه با سررسید نامحدود: این نوع اوراق سررسید نامحدود دارند و معمولا این اوراق با اختیار بازخرید منتشر می‌شوند تا زمانی که سرمایه گذار قصد فروش داشت، اوراق را به شرکت ناشر بفروشد.
• اوراق قرضه بدون پشتوانه: در این نوع اوراق شرکت ناشر دارایی‌ای را به عنوان پشتوانه در رهن خریداران اوراق قرضه نمی‌گذارد. این نوع اوراق دارای ریسک نکول (عدم پرداخت بدهی) هستند.
• اوراق قرضه با پشتوانه دارایی: در این نوع اوراق شرکت ناشر دارایی‌ای را در رهن خریداران اوراق قرضه قرار می‌دهد و در صورت عدم توانایی شرکت در پرداخت بدهی‌ها، خریداران قرضه می‌توانند دارایی را تصاحب کنند.
• اوراق قرضه رهنی: ناشر این نوع اوراق معمولا بانک‌ها هستند. بانک‌ها با در رهن گرفتن دارایی‌هایی، وام به مشتریان می‌پردازند و از بابت آن بهره‌ای دریافت می‌کنند. بانک‌ها به پشتوانه جریان نقدی ورودی که این وام‌های رهنی ایجاد می‌کنند، اوراق قرضه منتشر می‌کنند و با استفاده از بهره وام‌های رهنی، مبالغ کوپن را پرداخت می‌کنند.
• اوراق قرضه بدون کوپن: این نوع از اوراق قرضه دارای کوپن نیستند و جریان نقدی‌ای در میان مدت برای دارندگان ندارند. تنها جریان نقدی این نوع اوراق، مبلغ ارزش اسمی هست که در سررسید به دارندگان قرضه پرداخت می‌شود. اوراق خزانه اسلامی از این نوع هستند که در مقاله اوراق خزانه اسلامی با آن آشنا شدیم.
• اوراق قرضه کوپن دار: این نوع از اوراق قرضه در سررسیدهای مشخص به دارندگان قرضه مبلغی تحت عنوان کوپن پرداخت می‌کند.
• اوراق قرضه با کوپن شناور: این نوع اوراق قرضه دارای نرخ‌های ثابت نیستند و نرخ کوپن آن‌ها به عوامل اقتصادی بستگی دارد و نرخ کوپن دائما در حال تغییر است.
• اوراق قرضه خزانه: برای تامین مالی فعالیت‌های دولت عموما از اوراق خزانه استفاده می‌شود. این اوراق عمدتا دارای سررسیدهای 1 تا 10 سال هستند. این اوراق از نوع بدون کوپن هستند و همچنین دارای ریسک نکول (عدم پرداخت) نیستند. در مقاله اوراق خزانه اسلامی با آن‌ها آشنا شدیم.
• اوراق قرضه سازمان‌های دولتی: این نوع اوراق، توسط نهادهای دولتی منتشر می‌شوند. این اوراق توسط دولت مرکزی تضمین می‌شوند. وجوه حاصل از انتشار این اوراق در طرح هایی که دولت متصدی آن ها است صرف می‌شود. نرخ بازده و تاریخ سررسید این اوراق معمولا از اوراق خزانه بیشتر است.
• اوراق قرضه شهرداری: این اوراق توسط دولت‌های محلی منتشر می‌شوند و وجوه حاصل از آن‌ها برای تامین مالی طرح‌های سرمایه‌ای بلند مدت و شهرداری به کار می‌رود. این اوراق با نرخ‌ها و سررسیدهای مختلفی منتشر می‌شوند. اوراق قرضه شهرداری معاف از مالیات هستند.
• اوراق قرضه شرکتی: این اوراق را شرکت‌ها در جهت تامین مالی منابع مورد نیاز خود منتشر می‌کنند. این اوراق می‌توانند با پشتوانه دارایی یا بدون پشتوانه باشند. اوراق قرضه شرکتی معمولا با سررسیدهای بلند مدت هستند و از نظر ریسک از سایر اوراق قرضه، ریسک بیشتری دارند.
• اوراق بهادار با درآمد ثابت اسلامی (صکوک): این اوراق دارای درآمد ثابت بوده بر اساس یک عقد اسلامی می‌باشد. این اوراق بر خلاف اوراق قرضه دارای یک حداقل نرخ بازدهی هستند و ممکن است این نرخ در آینده با توجه به فعالیت ناشر، تغییر کند. از انواع صکوک می‌توان به اوراق صکوک اجاره، مرابحه، مشارکت و… اشاره کرد.

ویژگی‌های اوراق بدهی

هر اوراق قرضه دارای چند ویژگی اصلی است که ارزش و بازده آن را تعیین می‌کند. مهم‌ترین این ویژگی‌ها شامل ارزش اسمی، نرخ سود یا کوپن، تاریخ سررسید، قیمت بازار و اعتبار ناشر است. این عوامل مشخص می‌کنند سرمایه‌گذار چه میزان سود دریافت خواهد کرد و در چه زمانی اصل سرمایه به او بازگردانده می‌شود.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اوراق قرضه، درآمد نسبتاً قابل پیش‌بینی آن است. برخلاف سهام که بازده آن به شرایط بازار وابسته است، در بسیاری از اوراق بدهی مبلغ سود و زمان پرداخت آن از قبل مشخص شده است. همین موضوع باعث شده این اوراق به یکی از ابزارهای محبوب برای سرمایه‌گذاران محافظه‌کار تبدیل شوند. البته قیمت اوراق قرضه نیز ثابت نیست و تحت تأثیر عواملی مانند نرخ بهره، تورم، شرایط اقتصادی و اعتبار ناشر می‌تواند در بازار افزایش یا کاهش پیدا کند.

سررسید اوراق قرضه

سررسید، تاریخی است که در آن ناشر اوراق موظف است اصل سرمایه را به دارنده اوراق بازپرداخت کند. مدت سررسید می‌تواند از چند ماه تا چند دهه متغیر باشد و نقش مهمی در میزان ریسک و بازده اوراق ایفا می‌کند. به طور کلی، اوراق کوتاه‌مدت نوسان کمتری دارند و در برابر تغییرات نرخ بهره حساسیت پایین‌تری نشان می‌دهند.

در مقابل، اوراق بلندمدت معمولاً سود بیشتری پرداخت می‌کنند اما نسبت به تغییرات نرخ بهره و شرایط اقتصادی آسیب‌پذیرتر هستند. سرمایه‌گذاران هنگام انتخاب اوراق باید مدت سررسید را با اهداف مالی و نیازهای نقدینگی خود هماهنگ کنند تا در زمان مناسب بتوانند به سرمایه خود دسترسی داشته باشند.

بازده تا سررسید (YTM)

بازده تا سررسید یا Yield to Maturity (YTM) یکی از مهم‌ترین معیارها برای ارزیابی اوراق قرضه است. این شاخص نشان می‌دهد اگر سرمایه‌گذار اوراق را با قیمت فعلی خریداری کند و تا تاریخ سررسید نگه دارد، با در نظر گرفتن تمام سودهای دریافتی و بازپرداخت اصل سرمایه، چه میزان بازده سالانه به دست خواهد آورد.

YTM تنها به نرخ سود اسمی توجه نمی‌کند؛ بلکه قیمت خرید اوراق، ارزش اسمی، مدت باقی‌مانده تا سررسید و تمامی جریان‌های نقدی را نیز در محاسبات خود لحاظ می‌کند. به همین دلیل، این شاخص تصویر دقیق‌تری از سود واقعی سرمایه‌گذاری ارائه می‌دهد. در بازارهای مالی، سرمایه‌گذاران حرفه‌ای معمولاً برای مقایسه اوراق مختلف از بازده تا سررسید استفاده می‌کنند، زیرا امکان مقایسه دقیق‌تر میان اوراق با قیمت‌ها و نرخ‌های سود متفاوت را فراهم می‌کند.

تغییرات اوراق قرضه

اگرچه سود بسیاری از اوراق قرضه ثابت است، اما قیمت آن‌ها در بازار همواره در حال تغییر است. مهم‌ترین عامل این تغییرات، نرخ بهره است. زمانی که نرخ بهره افزایش پیدا می‌کند، قیمت اوراق موجود کاهش می‌یابد و زمانی که نرخ بهره کاهش پیدا کند، قیمت اوراق معمولاً افزایش می‌یابد.

علاوه بر نرخ بهره، عواملی مانند تورم، وضعیت اقتصادی، اعتبار ناشر، میزان عرضه و تقاضا و شرایط بازار نیز بر قیمت اوراق تأثیر می‌گذارند. به همین دلیل، سرمایه‌گذارانی که قصد خرید و فروش اوراق پیش از سررسید را دارند، باید این عوامل را به دقت بررسی کنند.

شناخت عوامل مؤثر بر تغییرات قیمت اوراق، به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تصمیمات آگاهانه‌تری درباره زمان خرید یا فروش اتخاذ کنند و ریسک سرمایه‌گذاری خود را کاهش دهند.

مزایا و معایب سرمایه‌گذاری در اوراق قرضه

اوراق قرضه به دلیل درآمد نسبتاً ثابت، ریسک کمتر نسبت به سهام و قابلیت پیش‌بینی جریان‌های نقدی، یکی از محبوب‌ترین ابزارهای سرمایه‌گذاری در میان افراد محافظه‌کار هستند. همچنین این اوراق می‌توانند به تنوع‌بخشی سبد سرمایه‌گذاری کمک کرده و اثر نوسانات بازار سهام را کاهش دهند.

با این حال، سرمایه‌گذاری در اوراق قرضه بدون ریسک نیست. افزایش نرخ بهره، کاهش ارزش واقعی پول در اثر تورم، احتمال نکول ناشر و محدود بودن بازده نسبت به دارایی‌های پرریسک‌تر از جمله مهم‌ترین معایب این ابزار محسوب می‌شوند. در نتیجه، انتخاب اوراق قرضه باید با توجه به اهداف سرمایه‌گذاری، میزان ریسک‌پذیری و شرایط اقتصادی انجام شود تا سرمایه‌گذار بتواند تعادل مناسبی میان ریسک و بازده برقرار کند.

نحوه خرید و فروش اوراق قرضه و بدهی

در بسیاری از کشورها، اوراق قرضه از طریق بورس‌ها، بازارهای خارج از بورس (OTC)، بانک‌ها یا مؤسسات مالی معامله می‌شوند. سرمایه‌گذاران می‌توانند این اوراق را در زمان انتشار اولیه یا از طریق بازار ثانویه خریداری و در صورت نیاز پیش از سررسید به فروش برسانند.

در بازار سرمایه ایران نیز ابزارهای بدهی مانند اسناد خزانه اسلامی (اخزا)، صکوک، اوراق مشارکت و سایر اوراق بدهی از طریق سامانه معاملات بورس و فرابورس قابل خرید و فروش هستند. برای معامله این اوراق، داشتن کد بورسی و حساب معاملاتی نزد یک کارگزاری کافی است.

پیش از خرید، بهتر است عواملی مانند نرخ بازده تا سررسید، اعتبار ناشر، تاریخ سررسید، نقدشوندگی و شرایط اقتصادی بررسی شوند تا سرمایه‌گذاری با آگاهی بیشتری انجام گیرد.

سوالات متداول اوراق بدهی

ا